سرطان چیست و چگونه ایجاد میشود؟
در این مقاله از سوی شرکت پویش دارو گستر برتر فارس، مفاهیم پایه سرطان، علل ایجاد، روند رشد سلولی، عوامل خطر، روشهای تشخیص و درمانهای نوین مورد بررسی قرار گرفته است. هدف این مقاله افزایش دانش عمومی دربارهی ماهیت سرطان و اهمیت پیشگیری هوشمندانه است.
🧬 سرطان چیست و چگونه ایجاد میشود؟
تهیه و تنظیم: شرکت پویش دارو گستر برتر فارس
مقدمه
«سرطان» واژهای است که شنیدن آن اغلب با نگرانی همراه است، اما فهم درست این بیماری کلید اصلی پیشگیری و درمان بهموقع آن به شمار میرود. سرطان در واقع یک بیماری واحد نیست، بلکه گروه بزرگی از بیماریهاست که همگی از یک منشأ مشترک شکل میگیرند: رشد و تقسیم غیرقابل کنترل سلولها در بدن.
شرکت پویش دارو گستر برتر فارس با مأموریت افزایش آگاهی دارویی و سلامت جامعه، در این نوشتار بهصورت جامع توضیح میدهد که سرطان دقیقاً چیست، چرا در بدن رخ میدهد و چگونه میتوان آن را شناخت و مهار کرد.
تعریف سرطان از دیدگاه زیستی
در بدن ما میلیاردها سلول وجود دارد که به شکلی منظم رشد، تقسیم و در زمان مشخص از بین میروند. زمانیکه این نظم طبیعی به هم بخورد و سلولها بدون توقف تقسیم شوند، تودههایی را به وجود میآورند که به آنها تومور گفته میشود.
اگر این سلولهای ناهنجار توانایی نفوذ به بافتهای اطراف و انتقال به اندامهای دیگر را پیدا کنند، تومور بدخیم (Malignant) تشکیل میشود که همان سرطان است.
در حقیقت سرطان نوعی اختلال ژنتیکی در کنترل چرخهی سلولی است؛ یعنی ژنهایی که وظیفهی توقف رشد یا ترمیم سلول را دارند، دچار آسیب یا جهش میشوند.
چگونه سرطان ایجاد میشود؟
پیدایش سرطان معمولاً تدریجی و چندمرحلهای است، اما میتوان آن را در سه بخش سادهتر توضیح داد:
1. آسیب به DNA سلول
هر سلول بدن، نقشهی ژنتیکی خود را در DNA دارد. وقتی این DNA در اثر عوامل خارجی (مثل مواد شیمیایی، اشعه، ویروسها و…) یا عوامل داخلی (مثل خطا در تکثیر سلولی) آسیب ببیند، عملکرد سلول تغییر میکند.
2. فعال شدن ژنهای سرطانزا (Oncogenes)
برخی جهشها باعث فعال شدن ژنهایی میشوند که تقسیم سلولی را زیاد میکنند. در نتیجه، سلول بدون توقف رشد کرده و از فرمانهای طبیعی بدن پیروی نمیکند.
3. غیرفعال شدن ژنهای بازدارندهی تومور (Tumor Suppressor Genes)
در بدن ژنهایی وجود دارند که مسئول توقف رشد سلولهای ناهنجار هستند؛ وقتی این ژنها خاموش شوند، سلولهای جهشیافته فرصت گسترش پیدا میکنند.
ترکیب فعال شدن ژنهای سرطانزا و غیرفعال شدن ژنهای بازدارنده، زمینهساز بروز سرطان میشود.
علتهای اصلی سرطان
دلایل ایجاد سرطان گوناگوناند و معمولاً ترکیبی از عوامل محیطی و ژنتیکی در آن نقش دارند:
🔹 عوامل محیطی
دخانیات و تنباکو (شایعترین عامل در سرطان ریه، دهان و مثانه)
اشعههای یونیزهکننده مثل پرتوهای X و UV
آلودگیهای صنعتی و مواد شیمیایی
رژیم غذایی ناسالم شامل چربی زیاد، نمک بالا و غذاهای فرآوریشده
الکل و مصرف داروهای خاص بدون نظارت پزشکی
ویروسها و عفونتها مانند HPV (عامل سرطان دهانه رحم) یا HBV (عامل سرطان کبد)
🔹 عوامل ژنتیکی و ارثی
اگر در اعضای خانواده سابقهی برخی سرطانها وجود داشته باشد، احتمال جهشهای ارثی و حساسیت سلولی بیشتر میشود. با این حال داشتن چنین سابقهای فقط احتمال ابتلا را بالا میبرد، نه اینکه قطعاً سرطان رخ دهد.
🔹 عوامل سبک زندگی
اضافه وزن، کمتحرکی، خواب ناکافی، استرس مزمن و تماس مداوم با مواد سمی از جمله عوامل تسریعکنندهی روند سرطان هستند.
مراحل پیشرفت سرطان
روند رشد سلولهای سرطانی معمولاً مراحل زیر را طی میکند:
آغاز (initiation) – آسیب نخستین در DNA سلول.
ترویج (promotion) – سلولهای آسیبدیده شروع به تکثیر میکنند.
پیشرفت (progression) – تشکیل توده بزرگتر و تجاوز به بافتهای مجاور.
گسترش (metastasis) – سلولهای سرطانی از محل اولیه جدا شده و از طریق خون یا لنف به اندامهای دیگر میروند.
تفاوت تومور خوشخیم و بدخیم
ویژگی
تومور خوشخیم
تومور بدخیم (سرطانی)
رشد سلول
آهسته و محدود
سریع و بیوقفه
گسترش به اندامها
ندارد
دارد
خطر برای زندگی
معمولاً ندارد
دارد
احتمال عود
کم
زیاد
درمان
اغلب با جراحی رفع میشود
نیازمند درمان ترکیبی دارویی و پرتودرمانی است
| ویژگی | تومور خوشخیم | تومور بدخیم (سرطانی) |
|---|---|---|
| رشد سلول | آهسته و محدود | سریع و بیوقفه |
| گسترش به اندامها | ندارد | دارد |
| خطر برای زندگی | معمولاً ندارد | دارد |
| احتمال عود | کم | زیاد |
| درمان | اغلب با جراحی رفع میشود | نیازمند درمان ترکیبی دارویی و پرتودرمانی است |
تشخیص زودهنگام؛ کلید مقابله با سرطان
تشخیص بهموقع میتواند درصد موفقیت درمان را چندین برابر کند. امروزه پزشکان از روشهایی چون تصویربرداری، آزمایش خون، نمونهبرداری بافتی، تستهای ژنتیکی و نشانگرهای توموری استفاده میکنند تا سرطان در مراحل ابتدایی شناسایی شود.
شرکت پویش دارو گستر برتر فارس معتقد است اطلاعرسانی دربارهی علائم اولیه – مانند توده غیرطبیعی، خونریزیهای بدون علت، کاهش وزن شدید، خستگی مزمن یا تغییر در پوست – میتواند نجاتدهندهی جان انسانها باشد.
درمان سرطان؛ رویکردهای کلاسیک تا نوین
درمان سرطان وابسته به نوع، مرحله و محل آن است و ترکیبی از روشهای زیر به کار میرود:
🩸 شیمیدرمانی (Chemotherapy)
داروهایی که رشد یا تقسیم سلولهای سرطانی را متوقف میکنند.
⚡ پرتودرمانی (Radiotherapy)
با استفاده از اشعهی یونیزه برای نابود کردن سلولهای غیرطبیعی.
🔬 ایمونوتراپی و داروهای بیولوژیک
فعالسازی سیستم ایمنی بدن برای شناسایی و حمله به سلولهای سرطانی؛ این روش از داروهای بیولوژیک هدفمند استفاده میکند، حوزهای که شرکت پویش دارو گستر برتر فارس نیز در آموزش و معرفی آن فعال است.
🧫 ژندرمانی و سلتراپی
اصلاح ژنهای آسیبدیده یا جایگزینی سلولهای سالم بهعنوان درمانهای آیندهنگر.
🏥 جراحی و مراقبت حمایتی
برداشتن تودهها، کنترل درد، حفظ کیفیت زندگی بیمار.
پیشگیری از سرطان؛ گامهای کوچک اما اثرگذار
اگرچه همهی انواع سرطان قابل پیشگیری کامل نیستند، ولی رعایت چند توصیه ساده میتواند خطر ابتلا را به مقدار قابلتوجهی کاهش دهد:
✅ ترک سیگار و محدود کردن مصرف الکل
✅ تغذیه متعادل با میوه، سبزی، غلات کامل و پروتئین سالم
✅ حفظ وزن نرمال و انجام فعالیت بدنی منظم
✅ غربالگری ادواری (ماموگرافی، کولونوسکوپی، تست پاپاسمیر و…)
✅ پرهیز از تابش مستقیم آفتاب بدون ضدآفتاب
✅ واکسیناسیون علیه ویروسهای عامل سرطان مانند HPV و HBV
نتیجهگیری
سرطان بیماریای پیچیده اما قابل فهم است. هر چه دانش عمومی دربارهی آن بیشتر شود، امکان پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر نیز افزایش مییابد.
شرکت پویش دارو گستر برتر فارس با هدف گسترش فرهنگ مصرف آگاهانه دارو و ارتقای دانش سلامت در جامعه، همواره در مسیر اطلاعرسانی و آموزش علمی دربارهی بیماریهای مهمی مانند سرطان گام برمیدارد؛ زیرا آگاهی، نخستین و مؤثرترین دارو برای مقابله با ترس و ناآگاهی است.